Het is herfst. Het duurde even, maar nu is het dan toch echt zover. De bladeren kleuren rood, goudgeel en bruin. De wind jaagt door de straten en de regen klettert op het asfalt. De zomer heeft zich eindelijk gewonnen gegeven.

Gelukkig maar. Want hoe saai zou het leven zijn zonder de wisseling van de seizoenen? Zonder de belofte van het voorjaar, de uitbundigheid van de zomer, de melancholie van de herfst en de verstilling van de winter? Juist de vergankelijkheid geeft de seizoenen hun schoonheid. Al denken we daar in de zomer liever niet aan.

Deze herfst heeft voor mij een bijzonder droevige kleur gekregen. Binnen twee weken overleden twee mensen. Beiden vijftigers, beiden nog volop in het leven. In de bloei van de naderende herfst van hun bestaan. De winter leek nog ver weg.

Maar kanker houdt zich niet aan de seizoenen. In beide gevallen bleek de ziekte een meedogenloze sluipmoordenaar. Een ongenode gast die zich niets aantrekt van toekomstplannen, onvervulde verlangens of de vanzelfsprekende gedachte dat er nog zoveel tijd zou zijn.

Twee keer afscheid in nauwelijks twee weken. Twee keer de verbijstering over de willekeur van het bestaan. En steeds weer die even eenvoudige als onbeantwoordbare vraag: waarom nu al?

Op zulke momenten moet ik denken aan Les feuilles mortes, het onvergetelijke Franse chanson dat Yves Montand zo prachtig vertolkte. Een lied over gevallen bladeren, vervlogen liefde en herinneringen die zich niet laten wegblazen door de wind. De melancholie zit niet alleen in de muziek, maar vooral in het besef dat wat ooit vanzelfsprekend was, voorgoed voorbij kan zijn.

In haar aangrijpende zwanenzang Op een andere planeet kunnen ze me redden schrijft dichter Lieke Marsman over haar verlangen naar bovennatuurlijke krachten in het aangezicht van haar naderende dood. Wanneer de geneeskunde geen redding meer kan bieden, zoekt de verbeelding naar een uitweg. Desnoods op een andere planeet.

Uiteindelijk lijkt ze toch te kiezen voor de hoop. Want doodgaan met hoop, hoe vergezocht en onrealistisch ook, is misschien altijd nog beter dan een zinloze berusting.

Die gedachte bracht me terug bij mijn vader. Ooit dichtte hij, zelf nog in de bloei van de herfst van zijn leven:

Hopen dat de dood niet het einde is.

Zeven woorden. Meer had hij niet nodig.

Geen religieuze zekerheid, geen filosofische verhandeling over het hiernamaals. Zelfs geen stellige overtuiging. Alleen dat ene, even bescheiden als grootse werkwoord: hopen.

Misschien is dat wel de meest menselijke reactie op onze sterfelijkheid. We weten dat ons bestaan eindig is, maar kunnen ons nauwelijks voorstellen dat er ooit een wereld zal zijn waarin wijzelf niet meer voorkomen. Laat staan dat we ons kunnen verzoenen met het verdwijnen van degenen die ons dierbaar zijn.

Buiten vallen intussen de bladeren. Ze dwarrelen door de lucht, worden door de wind meegevoerd en hopen zich op langs de stoepranden. Les feuilles mortes. De dode bladeren.

In het voorjaar zullen de bomen opnieuw uitlopen. Dat weet ik zeker. Maar voor mensen die de dood onder ogen moeten zien, ontbreekt die geruststellende vanzelfsprekendheid.

Wat overblijft zijn herinneringen. Aan dat laatste gesprek waarin gezegd werd wat nog gezegd moest worden. Maar ook aan gewone momenten die achteraf bijzonder blijken te zijn. Zoals in het chanson van Montand de verloren liefde voortleeft in de herinnering, zo blijven de doden op een wonderlijke manier bij ons.

Misschien is dat een schrale troost. Misschien ook niet.

De herfst leert ons dat loslaten onvermijdelijk is. Maar niet dat we moeten vergeten.

Les feuilles mortes se ramassent à la pelle
Tu vois, je n’ai pas oublié
Les feuilles mortes se ramassent à la pelle
Les souvenirs et les regrets aussi

En terwijl de wind de laatste bladeren van de bomen rukt, hoor ik in gedachten opnieuw die woorden van mijn vader.

Hopen dat de dood niet het einde is.

Misschien is hoop uiteindelijk niets anders dan weigeren te geloven dat alles wat ons lief is, zomaar kan verdwijnen.

(Redactionele eindnoot door Peter: Anderzijds is het wellicht juist de eindigheid, de kwetsbaarheid van anderen en onszelf die maakt dat we liefde geven en geliefd kunnen worden. De één kan niet bestaan zonder de ander. )

Gerelateerde artikelen